Hlutverk, réttindi og skyldur verjanda í sakamálum

Réttur einstaklings sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi til að njóta aðstoðar lögmanns er hornsteinn réttarríkisins og réttlátrar málsmeðferðar. Þessi réttur er tryggður bæði í 70. gr. stjórnarskrárinnar, 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og er útfærður nánar í lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Hlutverk og skipun verjanda

Meginhlutverk verjanda er skilgreint í 1. mgr. 35. gr. laga um meðferð sakamála. Þar segir að verjandi skuli draga fram í málinu allt sem verða má skjólstæðingi hans til sýknu eða hagsbóta og gæta réttar hans í hvívetna. Þetta felur í sér að hlutverk verjanda er að tryggja að farið sé að lögum á öllum stigum málsins og að halda uppi virkum vörnum fyrir skjólstæðing sinn.

Skylt er að skipa sakborningi verjanda þegar mál er höfðað gegn honum, ef hann er handtekinn, úrskurðaður í gæsluvarðhald eða ef það er talið nauðsynlegt vegna eðlis máls eða hagsmuna sakbornings. Sakborningi skal gefinn kostur á að benda á tiltekinn lögmann og ber yfirvöldum að jafnaði að verða við þeirri ósk.

Aðgangur að skjólstæðingi og gögnum

Ein mikilvægustu réttindi verjanda er að eiga óheftan aðgang að skjólstæðingi sínum.

• Verjanda er heimilt að tala einslega við skjólstæðing sinn hvenær sem er, þar með talið meðan hann er í haldi lögreglu eða í gæsluvarðhaldi. Þessi samskipti eru vernduð fyrir afskiptum ákæruvaldsins og er óheimilt er að leggja hald á gögn sem hafa þau að geyma.
• Verjandi á rétt á að vera viðstaddur þegar skýrsla er tekin af skjólstæðingi hans hjá lögreglu eða fyrir dómi.
• Til að geta undirbúið vörn er lykilatriði að verjandi hafi aðgang að gögnum málsins. Meginreglan er sú að verjandi skuli jafnskjótt og unnt er fá eintak af öllum skjölum sem varða skjólstæðing hans og aðstöðu til að kynna sér önnur. Lögregla getur þó, meðan á rannsókn stendur, takmarkað aðgang að einstökum gögnum í allt að þrjár vikur ef talið er að það geti skaðað rannsóknarhagsmuni. Slíka ákvörðun má bera undir dómara.

Skyldur og hæfi verjanda

Starfi verjanda fylgja ríkar skyldur, bæði gagnvart skjólstæðingi og réttarkerfinu.

• Verjandi er bundinn fortakslausri þagnarskyldu um allt það sem skjólstæðingur trúir honum fyrir og hann kemst að í starfi sínu.
• Lögmaður má ekki taka að sér verjandastarf ef hann er svo viðriðinn málið, t.d. sem hugsanlegt vitni eða hefur hagsmuna að gæta sem eru ósamrýmanlegir hagsmunum sakbornings.
• Verjandi skal að meginreglu sinna starfi sínu sjálfur. Honum er þó heimilt að láta annan lögmann eða löggiltan fulltrúa sækja einstök þinghöld eða vera viðstaddur rannsóknaraðgerðir fyrir sína hönd.

Jafnræði aðila

Öflugt réttarkerfi byggir á jafnræði. Þessi grundvallarregla felur í sér að sakborningur og verjandi hans skuli eiga sama rétt og ákæruvaldið til að kynna sér gögn og flytja mál sitt. Hlutverk verjandans er því ekki einungis að bregðast við framlögðum gögnum ákæruvaldsins, heldur einnig að afla og leggja fram eigin sönnunargögn, krefjast yfirheyrslu vitna og nýta öll lögmæt úrræði til að gæta hagsmuna skjólstæðingsins.

Með þessu er leitast við að réttindi hvers einstaklings séu virt, óháð eðli sakargifta, og að niðurstaða máls byggist á traustum grunni.

Vanti þig verjanda í sakamálum er þér velkomið að hafa samband.

Elísabet Pétursdóttir verjandi