Skylduerfingjar – heimild til að ráðstafa þriðjungi eigna með erfðaskrá
Þegar undirrituð nam erfðarétt við lagadeild Háskóla Íslands var kennt að einstaklingur gæti ekki gert börn sín arflaus. Þetta byggðist á 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sem kveður á um að arfleifanda, sem á börn og/eða maka, sé aðeins heimilt að ráðstafa þriðjungi eigna sinna með erfðaskrá. Tveir þriðju hlutar skulu ganga til þessara skylduerfingja – barna og maka. Þannig var alltaf gengið út frá því að lágmarki kæmu 2/3 af heildareignum viðkomandi til skipta milli barna og/eða maka.
Ákvæðið hefur staðið óbreytt frá því lögin voru sett árið 1962, en svipuð regla var í eldri lögum, þar sem ráðstöfun með erfðaskrá mátti þó aðeins ná til fjórðungs eigna. Markmiðið með þessari skipan hefur verið að verja þá sem standa arfleifanda næst gegn því að sitja eftir arflaus vegna ósættis, tilviljana eða annarra persónulegra ástæðna.
Framanrakið fyrirkomulag hefur þó verið gagnrýnt sem forsjárhyggja af hálfu löggjafans. Margir telja eðlilegt að fólk sem er fjár síns ráðandi eigi að hafa fullt frelsi til að ráðstafa eigum sínum að eigin vild.
Nýr dómur Hæstaréttar – opnar hann á nýja möguleika?
Nýlegur dómur Hæstaréttar (nr. 50/2024) vekur upp spurningar um hvort þessi regla um skylduarf sé í raun jafn ófrávíkjanleg og áður var talið. Í málinu hafði arfleifandi ráðstafað þorra búsins til tiltekinna barna sinna með fyrirframgreiddum arfi. Þeir erfingjar sem töldu sig hlunnfarna af þessum sökum kröfðust endurgreiðslu að því marki sem greiðslan var umfram arfshluta þeirra sem höfðu tekið við arfinum.
Í niðurstöðu Hæstaréttar var lögð áhersla á 32. gr. erfðalaga. Með ákvæðinu er mælt fyrir um að ef erfingi hefur fengið meira í fyrirframgreiddan arf en nemur erfðahluta hans að þá beri honum ekki að endurgreiða mismuninn nema hann hafi sérstaklega skuldbundið sig til þess.
Þá rekur Hæstiréttur ýmis sjónarmið í þessu samhengi, svo sem um að það sé ekki talið skipta máli hvort vilji arfleifanda hafi staðið til að skipta arfi samkvæmt reglum erfðalaga eður ekki. Rétturinn segir að arfleifanda hafi verið í lófa lagið að binda arfinn skýrum skilyrðum um endurgreiðslu hafi það verið ætlunin.
Hæstiréttur rakti enn fremur sanngirnisrök að baki ákvæðinu þess efnis að það sé ekki sé eðlilegt að krefja fólk um endurgreiðslu arfs löngu síðar, sérstaklega þar sem fjárhagur arfleifanda getur hafa breyst verulega frá því að arfur er greiddur og þar til hann fellur frá – þannig að fjárhagurinn sé því mun lakari við skipti á dánarbúi en þegar arfurinn er greiddur út.
Í umræddu máli höfðu eignirnar verið greiddar út í formi fyrirframgreidds arfs stuttu fyrir andlát arfleifenda. Þá höfðu aðilar ekki skuldbundið sig til slíkrar endurgreiðslu.
Niðurstaða Hæstiréttar var að orðalag 32. gr. erfðalaga væri skýrt um að ef erfingi hefur ekki skuldbundið sig til endurgreiðslu að þá er honum ekki skylt að endurgreiða. Var því fortakslaust ákvæði 32. gr. erfðalaga lagt til grundvallar.
Niðurstaða
Þrátt fyrir að 35. gr. erfðalaga kveði skýrt á um að arfleifanda sé einungis heimilt að ráðstafa þriðjungi eigna sinna með erfðaskrá, bendir dómur Hæstaréttar til þess að í framkvæmd geti verið unnt að ráðstafa stærri hluta eigna til einstakra erfingja. Skilyrðin virðast helst þau að um sé að ræða ráðstöfun sem fari fram fyrir andlát og að engin krafa sé gerð um endurgreiðslu.
Leave a Reply